• Stephen Kotkin: Amerikaans historicus, gespecialiseerd in Rusland, Stalin, autoritaire regimes en geopolitiek; Kleinheinz Senior Fellow bij de Hoover Institution; senior fellow aan Stanford FSI; emeritus hoogleraar geschiedenis en internationale betrekkingen aan Princeton.
• Opleiding en werk: PhD aan University of California, Berkeley; auteur van onder meer Stalin: Paradoxes of Power en Stalin: Waiting for Hitler; werkt aan het derde deel van zijn Stalin-biografie.
• Peter Robinson: Murdoch Distinguished Policy Fellow bij de Hoover Institution; presentator van Uncommon Knowledge; voormalig speechwriter voor Ronald Reagan en bekend als auteur van de Berlijnse Muur-zin “Mr. Gorbachev, tear down this wall.”
• Gesprekscontext: Robinson stelt vijf geopolitieke vragen; Kotkin verbindt Iran, China, Oekraïne en de Amerikaanse binnenlandse toestand tot één vraag: kan Amerika zijn macht nog verstandig organiseren?

Amerika is niet in klassieke neergang, maar het moet zijn wereldwijde verplichtingen opnieuw in balans brengen met zijn werkelijke doctrine, munitievoorraden, industriële capaciteit en bondgenootschappelijke geloofwaardigheid.

• Te veel wereldwijde verplichtingen voor een doctrine die nog maar één grote oorlog tegelijk aankan.
• Te weinig goedkope, massaal produceerbare moderne wapensystemen.
• Verbruik van schaarse munitie in het Midden-Oosten terwijl Taiwan-afschrikking voorraden vereist.
• Verzwakking van bondgenootschappen door harde, soms vernederende druk.
• Een publieke sfeer die extremen beloont en het burgerlijke midden verzwakt.

Israël kan tevreden zijn met het tijdelijk degraderen van Iraanse capaciteiten. Voor Amerika is dat onvoldoende: Washington heeft een strategie nodig die het regime dwingt zijn eigen mislukking en illegitimiteit onder ogen te zien.

In het interview gaat Kotkin scherp in op de manier waarop autoritaire en ideologische regimes met hun eigen bevolking omgaan. Zijn punt is dat zulke regimes niet alleen een kleine politieke top zijn, maar ook een hele machtsstructuur: veiligheidsdiensten, paramilitaire organisaties, ideologische loyalisten, carrièrezoekers en groepen die via repressie sociale stijging bereiken. Daarom is het naïef om te denken dat zo'n regime vanzelf als een normale onderhandelingspartner aan tafel schuift.

Daaruit ontstaat een moreel argument dat vaak wordt gebruikt ter verdediging van Amerikaanse aanvallen op regimes zoals dat van Iran: wie zijn eigen bevolking onderdrukt, arresteert, beschiet, martelt of economisch ruïneert, verliest een deel van zijn morele aanspraak op bescherming achter het schild van soevereiniteit. In die redenering krijgen aanvallen van buitenaf een zekere politieke of humanitaire legitimiteit, omdat zij worden gepresenteerd als druk op een regime dat zijn eigen bevolking gijzelt.

Maar precies hier ontstaat de grote juridische spanning. Het Handvest van de Verenigde Naties vertrekt niet vanuit de vraag of een regime sympathiek is, maar vanuit het verbod op oorlog tussen staten. Artikel 2(4) bepaalt dat staten zich in hun internationale betrekkingen moeten onthouden van dreiging met of gebruik van geweld tegen de territoriale integriteit of politieke onafhankelijkheid van een andere staat. Dat uitgangspunt is juist bedoeld om te voorkomen dat machtige landen op eigen gezag bepalen welk regime nog recht heeft op bescherming.

De kern is dus dubbel. Moreel kan ernstige onderdrukking van de eigen bevolking de roep om ingrijpen begrijpelijker maken. Politiek kan het een zekere legitimiteit geven aan druk, sancties, steun aan oppositie of zelfs militaire actie. Juridisch is dat echter veel lastiger: zonder mandaat van de Veiligheidsraad of een beroep op zelfverdediging blijft militair geweld tegen een andere staat op gespannen voet staan met het VN-Handvest. Dat maakt de Amerikaanse positie dubbelzinnig: begrijpelijk vanuit afkeer van repressieve regimes, maar gevaarlijk wanneer het beginsel van soevereiniteit selectief wordt toegepast.

• Kotkins analyse: het Iraanse regime heeft volgens hem zijn eigen bevolking gefaald en moet met zijn eigen illegitimiteit worden geconfronteerd.
• Morele redenering: zware repressie kan de politieke legitimiteit van buitenlandse druk vergroten.
• Juridische rem: artikel 2(4) van het VN-Handvest verbiedt juist geweld tegen territoriale integriteit of politieke onafhankelijkheid.
• Risico: als iedere grootmacht zelf bepaalt welk regime illegitiem is, verdwijnt het verbod op aanvalsoorlogen in de praktijk.
• Conclusie: misdaden tegen de eigen bevolking kunnen het motief voor ingrijpen begrijpelijk maken, maar ze heffen het geweldsverbod van het internationale recht niet automatisch op.
  
  

  Historische voorbeelden: drie categorieën van interventies

  De discussie over aanvallen op andere staten wordt vaak vertroebeld doordat verschillende motieven door elkaar lopen. In de praktijk worden militaire interventies meestal gerechtvaardigd vanuit drie verschillende denkkaders: humanitaire bescherming, nationale veiligheid en geopolitieke belangen. Elk van deze categorieën kent voorstanders én critici.

  
  

  1. Interventies verdedigd met humanitaire argumenten

  In deze categorie staat het lot van de bevolking centraal. Voorstanders stellen dat wanneer een regime op grote schaal zijn eigen burgers onderdrukt, vermoordt of etnisch zuivert, de internationale gemeenschap een morele verantwoordelijkheid heeft om in te grijpen.

  • Kosovo (1999) – De NAVO voerde luchtaanvallen uit tegen Servië om verdere etnische zuiveringen van Kosovaren te voorkomen.
  • Libië (2011) – Onder verwijzing naar VN-resolutie 1973 werd militair ingegrepen om burgers in Benghazi te beschermen tegen een dreigend offensief van het regime van Muammar Gaddafi.
  • Responsibility to Protect (R2P) – Een internationaal beginsel dat stelt dat staten hun bevolking moeten beschermen tegen genocide, oorlogsmisdaden, etnische zuivering en misdaden tegen de menselijkheid. Wanneer zij daarin falen, zou de internationale gemeenschap een verantwoordelijkheid kunnen hebben om op te treden.

  Critici wijzen erop dat humanitaire argumenten soms selectief worden toegepast. Niet iedere humanitaire crisis leidt immers tot een militaire interventie. Daardoor ontstaat de vraag of humanitaire motieven altijd de werkelijke drijfveer zijn.

  2. Interventies verdedigd met veiligheidsargumenten

  Een tweede categorie betreft militaire acties die worden gerechtvaardigd vanuit zelfverdediging of het voorkomen van toekomstige dreigingen. Staten stellen daarbij dat een tegenstander een directe of indirecte bedreiging vormt voor hun veiligheid.

  • Afghanistan (2001) – Na de aanslagen van 11 september beriepen de Verenigde Staten zich op het recht op zelfverdediging tegen Al Qaida en de Taliban die onderdak boden aan de organisatie.
  • Irak (2003) – De Amerikaanse regering stelde dat Irak beschikte over massavernietigingswapens en een veiligheidsrisico vormde. Deze wapens werden later niet aangetroffen, waardoor de legitimiteit van de oorlog zwaar werd betwist.
  • Israëlische aanvallen op regionale tegenstanders – Israël heeft herhaaldelijk betoogd dat het recht heeft preventief op te treden tegen actoren die een existentiële bedreiging vormen voor zijn voortbestaan.

  Tegenstanders vrezen dat een ruime interpretatie van zelfverdediging kan leiden tot preventieve oorlogen op basis van vermoedens in plaats van daadwerkelijke aanvallen.

  3. Interventies gedreven door geopolitieke en strategische belangen

  Naast humanitaire en veiligheidsargumenten spelen vaak ook economische, strategische en geopolitieke belangen een rol. In de internationale politiek lopen idealen en belangen vrijwel altijd door elkaar heen.

  • Invloedssferen – Grootmachten proberen vaak te voorkomen dat rivalen dominante invloed krijgen in strategisch belangrijke regio's.
  • Energievoorziening – Stabiliteit rond belangrijke olie- en gasroutes kan een factor zijn in militaire besluitvorming.
  • Bondgenootschappen – Staten kunnen optreden om bondgenoten te beschermen of hun geloofwaardigheid als veiligheidsgarant te behouden.

  Realistische denkers zoals Stephen Kotkin benadrukken dat staten zelden uitsluitend uit idealisme handelen. Achter vrijwel iedere interventie liggen volgens hen ook machtspolitieke overwegingen.

  De juridische spanning met het VN-Handvest

  Hier ontstaat de fundamentele spanning binnen het internationale systeem. Enerzijds kunnen er sterke morele argumenten bestaan om een bevolking te beschermen tegen onderdrukking, massaal geweld of ernstige mensenrechtenschendingen. Anderzijds bepaalt artikel 2(4) van het Handvest van de Verenigde Naties dat staten geen geweld mogen gebruiken tegen de territoriale integriteit of politieke onafhankelijkheid van andere staten.

  Daardoor kunnen militaire acties tegelijkertijd als moreel gerechtvaardigd én juridisch omstreden worden beschouwd. Voorstanders benadrukken het voorkomen van menselijk leed; tegenstanders waarschuwen dat uitzonderingen op het geweldsverbod de internationale rechtsorde kunnen ondermijnen en door grootmachten kunnen worden misbruikt voor eigen strategische doeleinden.

  De centrale vraag blijft daarom actueel: wanneer weegt het beschermen van mensen zwaarder dan het respecteren van staatssoevereiniteit? Over dat vraagstuk bestaat tot op de dag van vandaag geen internationale consensus.

Kotkin wil niet speculeren over Xi’s exacte intenties, maar wijst op zichtbare capaciteiten. China wil Taiwan liefst zonder oorlog, maar bouwt de militaire optie uit. Afschrikking vereist voorraden, Japanse capaciteit, bondgenootschappelijke zekerheid en goedkope precisie-massa.

Oekraïne verloor territorium maar behield soevereiniteit. Kotkin wil de strijd langs de contactlijn stoppen zonder annexatie te erkennen, zodat Oekraïne kan worden opgebouwd als een Zuid-Korea of Polen: vrij, welvarend, technologisch en Westers geïntegreerd.

Niet noodzakelijk institutioneel, maar wel strategisch-politiek. Trump versnelt een noodzakelijke herverdeling van lasten, maar kan door zijn methode de alliantie-supermacht beschadigen. Zijn risico is dat renovatie wordt ervaren als afbraak.

• De VS blijven uitzonderlijk sterk: rond een kwart van de wereldeconomie.
• Europa daalde volgens Kotkin van circa 30 procent begin jaren negentig naar circa 17 procent nu.
• Japan daalde van circa 18 procent begin jaren negentig naar circa 4 procent.
• China groeide vooral ten koste van Europa, Japan en andere ontwikkelde economieën, mede door globalisering en WTO-integratie.
• De Amerikaanse fout was niet het laten groeien van bondgenoten, maar het niet aanpassen van verplichtingen en spelregels aan de nieuwe machtsverhoudingen.

• Bondgenoten meer laten dragen, zonder het vertrouwen te vernietigen.
• Defensie-industrie richten op goedkope, schaalbare, snel aanpasbare systemen.
• Oekraïense innovatie gebruiken als strategische asset.
• Taiwan vooraf afschrikken met voorraden en regionale capaciteit.
• Economische toegang opnieuw koppelen aan veiligheidspolitieke betrouwbaarheid.
• Amerikaans burgerschap, instituties en het publieke midden herstellen.

Amerika kan nog leiden, maar alleen als het ophoudt zichzelf te saboteren. De VS moeten niet terug naar 1946, maar vooruit naar een realistischer vorm van leiderschap: selectief, industrieel sterk, bondgenootschappelijk betrouwbaar en democratisch vernieuwd.